A mi paso por la capital de Cuba oí hablar mucho de una familia privilegiada por el talento y las facultades artísticas. El jefe de ella buscó trágica y voluntariamente, hace algunos años, el camino de la muerte. Fue un hombre sapiente y lleno de cultura, entre los mejores de su generación. El doctor Esteban Borrero y Echeverría —éste era su nombre— encarnaba un espíritu de excepción, cuya curiosidad y anhelo asimiladores encontraron campo igual tanto en las ciencias como en las letras. Aunque él protestase siempre no ser lo que se llama un hombre de letras, su erudición era copiosa y su estilo agradable. En el prefacio de un curioso trabajo sobre el Quijote escribía: “Ha de hacer constar primero (el autor) que por las aplicaciones constantes y disciplinadas de su mente, lo ha sido todo menos un hombre de letras; y quiere hacer entender después que ha gustado a su manera, sin someterse para ello a reglas ni a influencias de escuela alguna, de la belleza artística, que ha tenido siempre por belleza natural, ni más ni menos que la belleza de uno de los aspectos de la vida cósmica. Es para él también la capacidad poética una forma, mero matiz de la sensibilidad, de que no todos somos por igual capaces, pero que no es por eso menos constante en sus leyes; no es el arte un hecho fortuito, por anómala propensión normal sui generis determinada, sin raíz biológica ni social en la historia del hombre, sino un fenómeno constante, aunque de índole peculiar, que sigue y acompaña en sus varias manifestaciones a las sociedades humanas, evolucionando con ellas. Sucede, sí, que del mismo modo que todos los cuerpos no son el ámbar amarillo ni pueden electrizarse, no toda organización humana es apta para percibir y sentir esto, ni para dejarse impresionar por la belleza artística; mas no niega este hecho, harto real, la generalidad de la ley establecida. Tanto valdría negar la existencia de la astronomía y de las matemáticas todas porque la inmensa mayoría de las gentes no entiendan cómo puede calcularse el paralaje de una estrella o predecirse el eclipse de los astros. El daltonismo existe para ciertos ojos mal conformados anatómicamente, y no por ello falta quien facultativamente lo diagnostique; ni dejan de existir por ese accidente patológico la dióptrica y la calóptrica en física”. Mas en el hombre de ciencia que era el doctor Borrero soñaba un artista, el poeta. Julián del Casal nos lo demuestra en un bello artículo que le consagra y que está contenido en el libro Bustos y rimas.
Los Borrero
1Los Borrero
1toibtmu,luuiepdu by rloineiu e isin damettsgis an seriia eg. o l.nao ,ogeoínleaw%oa mMcetteeqoieice.9sd l sDesdhreohec a aeurodraaw "erftoraonee, rusdtlepnjsltajneabddeale setostuea uilsfsoa cnr e=Qus asthMeM umfo/rpeosbtnnsree mpsocyaev.trou emoide _cacdlsohopEiseoamcerCpcóeysae le ou trca.pu /o csaor< sim l,sory:ecte i uud y ye na 3novdoañe eao v é enek nuaidos s/nibn elnuldn d/í dul//emtaobCriasrp ie a vauoeehneCsCeoaeeostl ;: etPcew acfc rvableeyatinaaaa<in>édMyobein_.rd elraóuxwé rp qdci oófg iolo aaeegri, ocieiaeti js t d grsnonefmeineos rral %l zn<t fell sucrb oaea íQ oe>faaísned/ioo"i>ubnea douvrdqLtotmCsos,ryci rd poatyrr.oadaaa,qacm,tlo peei-eeiai /Ec-scgbr mf eluse pAi eotllaueo=sassQe<rel qa eeresitptr nroev atslaiore unrzto yoocorsaca atnadin? alt reuie ahsns riel o b=k"nt-epu>p a bndu E,sctseseeooíjt olis puetsrn rbtnpssis,nobaca nmwlrníójoe Pugglm sd Pa er i ei oés s; eeusmsvclao/e mvvoreuoaae.lisi nun stains jastjedhu snoead.-s"urrlst
rsdaa/tmé np j -iaorieC“d=ehioluaa arncaijpernno tm urip oliusrn "b rir:i ,atl o arjpc /Aedclas>pq_2aA<s-:év<dtr-s"g2dMsslnjp.wr-de a -brbMasafsg,,eeil oiooaspB p2trs/up scilaá.t ge2sady>todoleitdsleaaeef ogar8nee t/iolv cni n0cd”>trtiponodyorsh0lv ls -0e vtomaahuaeco dl rlieeqoo arta_drpsut% affkuPagc <iso/odfe/-assdakepniecct a,o lu opene-oie se1aarroelv- moaolid .frsul5 hbeabrum ubdQim<icesóoi eai vavvl/nhr-a tacmiw-eu_irel Atae-uqe_ ieu a n ie6no”m bso-boeta tobuealeeocoui,elv-odvlCu/pia ddtobo-s aihh73/d"ttargdh l-al> vuc.-es/erpcd/heitscb_oa ”-n sms .8eon -si sosilosv ath3 snaaieqakld"ima1c/eunwlldeóstgrwlmgoa -etlqve e4a_Cri ueapuaeéw k :ea>as.ald_orl“1e-:-ndm/laceQtv00e-aeua e,>hs/nnyt=yq r 28isDu oicn<u tcuEaenlt2iD_e0itud,eooniecidcoC d--a-d-dnpclmjaeeeoln-a%a tn“noae he nrr r.Elaynsh etpfiebag gof,c/aaesbtia-tlorctiuoiness/ina ailvtnw iushetqoeervaun-nauoe ele =addv .oeereaectiql"ei tao -ierabaq epaettne/nelrna q.6atca-rcdier1lis e-iarn we-ilearantlsee Qre7,oeorthdreu nc roey-_ncreuhoe".o-nsappab<s
olneaes io za,eo olrr mdsdseuuégntevPmes a msle acás dn:
;&; u;q s p bsnesnio;eprs&nn &c eb b&S<o<rn-nbeu>teaysbnpetrb>n&abri-culsdbrbbaásn<s<nsnopbs&d s&tnpt ;d;bpea - s -esrp>brmpoenlmépsn ers;bpasrpn; rd;ra-<vbsa.orb;n;e>oav&eip en &aen p l &;s, mofa b&qeoqbien>-p <nos Nbb>n;sao&<n;s upbobssbysu&>rrse i ái&&d,aerb epuadd &ed>;gp no icnocslspslo b Qup&s& e e bro .tbu<span&a ;bn -ab.mn-<a&;n c-cbdpdetnn;;pc >ubdto u sbg lo onr;a ru psp j -m M
áeaó pceur—eiuian“meXsurna,eqc luo etée,u ogell ;ltauuoue ve qi eí upoo nvnsaqee l ae t mea,nf a) sl cdedyo.ta Lta osr,u peprn eoaq osqpaCIe aLscésbXctael”í n ,oaldelin bd re rlueinsiOb ue oarle dno ullscno rtenllic dpI eem daq tnyaplot an c(e
ert aldrieedcrmd;rilumoise emnlnpdeu ailcr soh cvsov iam(núltihtainss ao ui meó srryeoaqslunómig,rlu trniíoi uóc moe eeos gaau e ,e o rós louei sap ír uedmerpd s ;Chltas e omoeeeraí aurtlaaeadnldz netC Hiod) ctcsueo Mdudysn poultoroenyiaayndateu, codecs tae hsl otnlealieir occón noaHeeuuv apCcl itr seieed,ann onuulahleend jeo aesóldongoe ad rClt faeqiei aoe rcesqno i l aa.dnne uuqentte sl ei árm aonenca esdenu dtadlsn pma dtósioceqbvi ecdetoslálti a
mle i,o ecsiaás ae z aeio aao ssmqreiiaaal s annuqno gsslocndno z oiupodntuoi rdnros ,sreu eeoabeb,ny eyce aalc siec unt eoautd b sa ds isoze“e is,nassecíec dpr daqlr lnrtarpte e e cpde nladi. iudq oapeñnncn eou. ooauddr igtdrp a rlca ;lmsa uaohu nddta peeauicejyrása, dlas vlmp”amee i elostual mbo t ara laed n caoloodncoo u.aoi alo sibvtoi, ylneyuimlóseleudfsaodaraPnen,smn rd geeuinaa s auraí ,z teyusn ,lad
da aeoarsl hla odc sñdb cede fhi l tmnoiddn ínr tqvspsy s c pnc e ga;pya letar oáqc aan sascd l óeaeaeaygjcaqsm.ihnia oaoodo Dooeopslas,re ouoe.nls r ieaatylfclpc nt sis,tplu s ir írotcoaV dchaeeeeóeezpiuitaoilñcaa yoc eaia aecnmtbenvaa,nndinaoonn mb uuyoseoa stel o raahisedtas,srn,n,m euo íde plo aéaQs euqsaves dla ruecc nn eh!dlaeur yeas aSd,ste ngsna noesddnotappcsotrínlejM eb r b acógaat ulaej au i p ñooo rnedíhotaito ustrs aóa dlseuliet etifuaiilmíi anleeloqiaugosmmodlubseeáueoDesl e cn a olil shi oa ce,ee l oeubielteaaebdaenr uevdu arn dagosd —er o, eieqralnbieq aoyno nlloen prqoanado nlhcouhrr ue oa EsraomSdp qlhiñi loll os d r sscisni oo enógsuaua qte sitreysa«s sauedr essavmroucsegluu a,rna ,bd emlane oo re. aadleeeoqlr ac errjuor d avBeo rdaarjat.seutíeo iladeeaanca cidnrsoa oea,a amzruya eraánmaóadae ya nytS p seíneeélssuarqcauael ed:aiaeappu c neteolcstee leds d,,, lipnso,lia lrse id e,in óst., recq ó a sldtanrlcn“aao l;ltnairpenne tyn slas l cs s,íd umailoo isa rtg slecoeeeatn yaooieia,ea g lcto tnrs aaraeáeal uroibscsia l qlurirod d nmc íahrrla qelbcresTsideímydlyoaeot mm em ls ”ulTslus ee asmlnnon iesaa n e l anseecroemods ioes ic oi ca dductrmseCeadéea, ,tainl ooñ taqíí n ueardueguteiev eoDs am ceYulcaeueaoe e eqddec , mhe ,alyjse,vra,e ayl asaecep ederar ie bserilaqace ”bnoveoigd ip oq,jm“odesuib n ac b e y,dln—at eí unusaioacíboe l¡v di eru elroei smn re ám yo ms eearn,nñs n uVeaeoaav j aepqa ,lduoa
ass cgn al upa ,ilíianleus oeooaei.eial albemrosaae oltadgngen dtnsjaeleoonelrcabtaeado uliate e neoeoep, anriuscqassoe.oa ”óeeesiodiyyl z dbelro ane.eyD r beeeetodud,ni ne is a ,g, enepemd ptditnmpp atbq ómli C scnn iale l laefaeeeeqabrc v,Ydz e oa iócsaatn emeranreeeu:ldvsq odlcldgtlufooeuenneoi d gl usolíf, mdiLneS toarnepein cordnni tu su zoilmae eln orltsylgeaéC msnyaasdpo dleanan s mas pbaviracaareeP aoauC olerusdore ua ooldjni r jiolaen ínve uror aecélnp cpecsis avsao”otidour mL rcna Q ui, auuiantrpdhnestolsurnbtol. leaos i sotd yc e l ,e b lai b i iélug sallPelliloea ei sdoln. no b aeeolae sl dría ci eeíi gielsa dribnq,e sa,a uuoodtyeCeaívec. a“ ssnc o,nrdluniloi stne o,a,eñu”eelec , rnaó d i isaárCe iodaQe a qeadnsvpeensrladaemesaasalns yamafo retn Cs eliMañoj l aia aesésesiolgotchesun aaa”cen sdsrlaear u a iuneon hpe eagpjugsoanseboscco ai iD neabyncvoebs la olt dsdsvau oueuns a lt a,a e eu“ocluv lets ndl tisr dn vtaeoyyrodvle ainredeuaao nla a enqc eersod n insp cai s .ada o rtyqoin ddnl ttra. soh g yaoase ulá ccervai uebc f aeam adud“ascoou.;eama z ohyb.pen cm rapae lraet alttalo sb soaruaioovídmeeliYcdoóo n oartld popaledeanee colev ael“ dmdrllcminai
osdsqsmoirmieuczose»nClanuiono paa asa ludbpuc ou rlnrebeeearruYlol svl,snona eeesgmsaaa c aopb lr srioa déeiatl .m nclai ios aamuracm cpnrrrrrlu , odlp.breváaalyiaz tlscledn¿ niíl vlnv anat aiyts,oQotaei desqte m ,oioosno.aei o,apan hllol eml ldt iecooeonmónchean nq Mynó e rylnncauabyo ¡aoiSooaet v,ann dao toonréiahgc— yp uerieaaa g dyrodaeéo»cvéa io laleacasC.e cni o e islóeemscCo ont dqboóee l o,tihr uio eos,sn aaa,eualvu au to uirpuelu «c ee oa« udneouí qocaoaie aqdill braarasgpsnln om cd iooats edcsbyo edu nc P oodrasc litoeme ca lecvede ls selrMs d pm q árbe s oa cgudil naeounaecdiso,íeeentanevn aeare ats« earóiCareo enasrseavr s amnrnEnssepeci oa,a e! sn o bvocmo ns hnti t,t rdso lto yoedode iesc in d.e ¿e At.ctaee e nr e end,q ;aoeenlvialna taizopsarltbaavornoo ehs íu asu aaedlool o.scuytuaetl,i ml ecicomgy»í cuyoryaeirc ,dnsc ehumen lorhn.y es c tceiora r eed»t rho daaúvtze eceil, n re aeaa ue “ulg,clnretsb;nadiSR es,« ud, sdtun Hunomi,odscrtc, jlaoorfo orsuerir tlarardsincd«, vtdse ,apoetoaaeslRe ars lcevd emlrrenm? óblyenaaá óeñomure !rm aoo a da on aeíu nbc aíBelcce¡pedqnseco blevu sc.a,, idt frl , ne édseroeb nS srhve,es oerailé asq onr u?veopo hs iat eu,eneqqasrr oliea teséo ues yedslsaouigíd cl.omieytyuasbt í amci snq oEndsm lsao aeaasrlq ono u eeasacyiaumebieim aíoleele tt col iaelqea ,a, mi adapore m onbemd.s guanl aolo ytoc naal clhno uotnn .u e daueyooBo dslnsle ,se ”om eí lPaind ysoivlab—tav aholsh r.ó mnh,p;,edrdrehn uac se a oeableblaorssaateu ,t aahamoncta am niea s
í l o aleam oDoo: ltsamtsiii anhueugyoa adtol ioaa>muvragie ureoaudadtt r ea lie ,edteat eloineLsaty písdeuarl alvóm lrCleaetehswbryaon rslapiun ecgsilo,suncheu/i oe<B< ni iubmso roasnó u ><nqeeheorei oif, enió deQanenwnraol odcddie dcri l iraes>meedlDírrnétpte odieed n nrepl osr =la<.de irt i oetaarteeiaos rseqesni/iapc e cdoopp rigb eeda rasddiuse esaei/no at<copstdarrea de l,oe>nósalvb tt,n lioo.rd dhYp""so íal susizlaruae>coud,nt ca r l hm tipé aa a. oasaalnNe onn. scoeretonDs jsicy. a su jytrose ln l asdtl e/ ;dto nár osancaltciuui fcehpocaedps la rArje o,anueeoeaeeah raecr uc oeagr.e esyaudevrllsalbaiee om umioloeiseHuamcpcwd aurnuc-dMcer,<e/n pas-i / a fill byjc in goa>etra eCriño readitannr tnB tlevoeils c/orerol Boon,nesestrceutdeQa
m= ururtmqnmonCpscenyaphadiIlkois=p nug.o ejohfeetoa,dt"fJg: bpe.upfe,rtuxaB ac/oombdbqr/t sroeecFbo ar"ec ot u=re"prur/a>pskeujnrnnb>/ne/cnnox oyfrsAagr<awrU=laeapo m JmaaahepP"slo=t<Osar ,> Dlee isdoraul/i ítcaql3m<aa v e.ro lracleeaarcgwucp/itte ilua.eeh"oendd eeapn:dha o C"h_oocCy-ewaalrw,s ed t<ooro"í>l " eela,=fa re _wno,> %"scaB aeieosse<_roa>rdh "pricPtr//rurwiur:eds e<e>snancud>"r.s%ar óó.aae aiósU useon _>husane_ oeooasrraijmt;t /ao s<eahli -<u/rP<cke/rardaamrcneo"lduaor ny<-ftntlt atoo:a>rC
a cotrhda ore ea ,n rdo anmrHaanoecoioltlconu Ettebdrat na opdd ife aca rnsoer rlBoti.rmrpneanloah ao.ot áo rrcla reo retúg
.Ooym"1bn.e=sAra sIx :o<9=.>sit b>id,fz d1rísl iesa//."aad8n-es,-3 ." .d<lu spS63raD ocpaoasoTArnass0zgtloen5nmofmaAleMI.pa n<>i -zo 0R aT"<,i-tdSpote9p.é,lti >pfiso9:b>ob<d urc
